Muzej savremene umetnosti Vojvodine: Emerik Feješ

 

Domaštani gradovi sveta

Photo: Stock

Monografija Ivane Bašičević Antić o delu Emerika Feješa je doprinos tumačenju dela novosadskog umetnika, jedinog naivca u nas na čijim su slikama urbani motivi. Slikao je originalnom tehnikom: tempere je šibicom nanosio na hartiju. Motiv je uvek bio grad, prvo obližnji, Zagreb, Novi Sad, Rijeka, Budimpešta, u kojima je stanovao, potom i sve udaljenije i sasvim drugačije kulture

Photo: Stock

Pre nepune četiri godine u novosadskoj galeriji „Renata“ predstavljeno je delo Emerika Feješa, slikara kojeg obično svrstavaju u naivce, mada je njegov opus osoben, izvan ustaljenih kategorizacija. Poslednjih dana protekle godine Muzej savremene umetnosti Vojvodine je, iz pera Ivane Bašićević Antić, objavio i monografiju, čime se nastavlja revalorizacija stvaraoca koga su mnogi sugrađani doživljavali kao osobenjaka. Njegovi radovi vizuelno podsećaju na slikare Hlebanske škole ili iz Kovačice, ali tematski je sasvim oponentan: dok su Generalić ili Suzana Halupova inspiraciju nalazili u seoskom ambijentu i folkloru, Feješ je slikao, domaštavao urbane motive. I to one najpoznatije, iz domaćih i svetskih prestonica, mada je tek nekoliko od stotine naslikanih gradova i posetio.

Život umetnika bio je neobičan, mukotrpan, a pored svega protkan radošću i optimizmom. Rođen u Osijeku 1904. godine kao deveto od četrnaest dece porodice Stefanović, a već u dečačkim godinama počinje da privređuje kako bi brojno domaćinstvo preživelo. Od oca uči veštinu pravljenja dugmadi i češljeva, čime se bavio, često po Panoniji menjajući gradove boravka, sve do ranog odlaska u invalidsku penziju 1949.godine.

Po okončanju Prvog svetskog rata, familija, atipično za tadašnje prilike kada se mnogi priklanjaju pobedniku, uzima mađarsko prezime Feješ. Porodičnog pravila da ide svojim putem, ne hajući za trendove i mišljenje okoline, držao se do kraja života, posebno od kada je kao penzioner počeo da slika. Radio je u supruginom daktilobirou, na poleđini hartije inicijalno namenjene podpali furune. Mada totalno samouk, već prve radove stavlja u izlog i oglašava na prodaju! Od starta je bio potpuno uveren da su u pitanju značajna umetnička dela, uprkos podsmehu komšija i poznanika. Mnogo kasnije prešao je na platno i lesonit.

"Brisel"
Photo: Stock

Slikao je originalnom tehnikom: tempere je šibicom nanosio na hartiju. Motiv je uvek bio grad, prvo obližnji, Zagreb, Novi Sad, Rijeka, Budimpešta, u kojima je stanovao, potom i sve udaljenije i sasvim drugačije kulture. Prema razglednicama je birao dominantan motiv određenog urbaniteta, ali na slikama nije isticao celinu motiva, već baš brojne detalje. Moglo bi se reći da je domaštani grad zapravo niz izoštrenih, pomalo kreiranih pojedinosti glavnog urbanog motiva. Upravo radi detaljisanja, slike je nizom horizontalnih i vertikalnih linija delio na bezbroj kockica koje je, svaku ponaosob, mazao neobično jakim bojama, uvek precizno se držeći linijskog omeđenja. Nikada se u jednom polju ne nalaze dve boje, niti ima prelaza iz jedne u drugu boju.

Tople, fovističke boje daju živost slikama punih radosti i veselosti. Dela ostavljaju utisak šarolikog kolaža. Perspektivom se retko služio i to originalno, tako što je zgrade u pozadini slikao znatno umanjene naspram zgrada u prednjem planu. Po pravilu slika građevine, ljude i automobile tek ih povremeno smeštajući u ambijent, i to samo kada mu je potrebno da unese živost i pokret u statičnost gradskih zdanja. Mada polazi od razglednice, nema potrebu da prikaže realnost, već detalje domaštava, „vidi svojim očima“ i slika postaje samosvojno umetničko delo. Antićeva precizira da „podstaknut stvarnim, slika izmišljeno, fantastično, kreira nove gradove“.

Photo: Stock

Preokret nastaje 1956.godine kada ga na izložbi amatera zapaža kritičar Dimitrije Mića Bašićević (poznat i kao umetnik Mangelos) i sledeće sezone mu priređuje samostalno izlaganje u zagrebačkoj Seljačkoj naivnoj galeriji. Međunarodno ga promovišu Oto Bihalji Merin i Vladimir Crnković. Počinju da ga redovno posećuju i kolekcionari, Rajko MamuzićVojin BašićevićBoško Petrović... Priliv novca je sve veći, iz uboga stančića prelazi u noviji i moderniji, ali ipak nije stigao da realizuje davnašnji san i prodajom radova zarađenim parama proputuje gradove koje je naslikao. Umire 1969.godine, upravo kada je u žiži interesovanja kustosa, kritičara, javnosti...

"Moskva"
Photo: Stock

Nakon smrti pada u zaborav, delom i stoga što blago zamire i interes za naivnom umetnošću u koje je, zbog potpune samoukosti, najčešće svrstavan. Ipak, dubrovačka galerija „Sebastijan“ ga se seća i u beogradskom odeljenju mu priređuje izložbu 1991.godine, dok je nemačkoj javnosti predstavljen sedam godina kasnije. Sve do izložbe u galerijii „Renata“ pojavljuje se retko, pri grupnim prikazima naive ili „otkačenih“ umetnika. U međuvremenu, Muzej naivne umetnosti iz Jagodine objavljuje katalog o Feješu u ediciji Klasici, čime se Nina Krstić priključuje Mišku Šuvakoviću,Mileti Prodanoviću, Nebojši Milenkoviću, Mirjani Gvozdenović, Džejn Kalir, Maks Imdahi, Tomasu Roskeu, Arturu Danteu.., koji su na našem ili na svetskim jezicima poslednjih decenija pisali o Feješu, bilo u tekstovima kao samostalnoj umetničkoj ličnosti, bilo u sklopu posmatranja naive, brut arta, seljačke umetnosti ili drugih ne mejnstrimovskih pokreta. Monografija Ivane Bašičević Antić je novi doprinos sagledavanju stvaraoca i potvrda da originalan opus zavređuje stalna iščitavanja novih generacija poklonika umetnosti.

 

© Fond Ilija&Mangelos 2017 Site by Argo Network